2021-жылдын 11-апрелинде "Кыргыз Республикасынын Конституциясы жөнүндө" мыйзамдын долбоору боюнча референдумдун даярдалышына жана өткөрүлүшүнө мониторинг жүргүзгөн Шанхай Кызматташтык Уюмунун (ШКУ) байкоочулар миссиясынын билдирүүсү.
ШКУнун байкоочулар миссиясынын координатору Наталья Владимировна Косихина Россия Федерациясынын Федералдык Жыйынынын Федерация Кеңешинин депутаты, илим, билим жана маданият боюнча комитетинин төрагасынын орун басары болду.
ШКУнун "Кыргыз Республикасынын Конституциясы жөнүндө" Кыргыз Республикасынын мыйзамынын долбоору боюнча референдумду даярдоо жана өткөрүү боюнча байкоочулар миссиясынын
Билдирүүсү
(11-апрель, 2021-жыл)
Кыргыз Республикасынын Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча борбордук комиссиясынын чакыруусу менен Шанхай Кызматташтык Уюмунун Байкоочулар Миссиясы (мындан ары - Миссия) “Кыргыз Республикасынын Конституциясы жөнүндө” мыйзамдын долбоору боюнча 2021-жылдын 11-апрелинде болуп өткөн референдумдун даярдалышына жана өткөрүлүшүнө мониторинг жүргүздү.
Миссияны ШКУнун Башкы катчысынын орун басары Чжан Хайчжоу жетектеди. Миссиянын курамына мыйзам чыгаруу, шайлоо органдарынын мүчөлөрү, ошондой эле ШКУга мүчө мамлекеттердин дипломаттары кирет.
Эл аралык байкоочуларды чакыруу Миссия тарабынан Кыргыз Республикасынын "Кыргыз Республикасынын Конституциясы жөнүндө" Кыргыз Республикасынын мыйзамынын долбоору боюнча референдумдун максималдуу ачыктыгын, ачыктыгын жана демократиялуулугун камсыз кылууга умтулуусу катары каралат.
1. Миссиянын ишмердүүлүгү
Миссия өз функцияларын саясий бейтараптык, объективдүүлүк жана мамлекеттин ички ишине кийлигишпөө принцибин сактоо менен президенттик жана / же парламенттик шайлоолордо жана референдумдарда ШКУ байкоочуларынын миссиясы жөнүндө жобого ылайык так аткарып, Кыргыз Республикасынын улуттук мыйзамдарына да ылайык иш алып барды.
Референдумдун алдында Миссиянын мүчөлөрү референдумга даярдыгы менен таанышуу максатында Бишкек шаарында жана Чүй облусунда жайгашкан бир катар участкалык шайлоо комиссияларына барышты.
Кабыл алуучу өлкө Миссияга добуш берүү процессинин даярдалышын жана өткөрүлүшүн көзөмөлдөө үчүн зарыл шарттарды түздү. Референдум жөнүндө ар тараптуу маалымат берилди.
Миссиянын бардык корутундулары жана тыянактары Миссиянын мүчөлөрү жүргүзгөн жеке байкоолорго жана референдумдун алдында жана ошол күнү "Кыргыз Республикасынын Конституциясы жөнүндө" Кыргыз Республикасынын мыйзамынын долбоору боюнча өткөн референдумда чогултулган фактылык материалдарга негизделген.
Добуш берүү күнү 2021-жылдын 11-апрелинде, Миссиянын мүчөлөрү шайлоо участкаларына саат 08: 00дө келип, бюллетендерди жана автоматтык түрдө эсептөөчү урналарды даярдоого катышты.
Миссиянын мүчөлөрү Бишкек шаарында жана Чүй облусунда жайгашкан 50гө жакын шайлоо участкаларында болушту. Миссиянын өкүлдөрү барган шайлоо участкаларында коомдук бирикмелердин, коммерциялык эмес уюмдардын байкоочулары, ошондой эле бир катар эл аралык уюмдар жана ЖМК өкүлдөрү болушту.
Ошол эле учурда, ШКУ Катчылыгынын кызматкерлеринин аккредитацияланган байкоочулары Кыргыз Республикасынын Кытай Эл Республикасындагы элчилигиндеги шайлоо участкасында болушту.
Ошентип, Миссия Кыргызстандагы добуш берүү процессинин кеңири репрезентативдүү көрүнүшүн камсыз кылды, ошондой эле Кыргызстандын чет жактагы миссиясында мониторинг жүргүздү.
Добуш берүү процесси боюнча Миссиянын өкүлдөрүнө эч кандай даттануулар жана сын-пикирлер болгон жок.
2. Референдумдун мыйзамдык базасы
Кыргыз Республикасынын мыйзам базасынын негизин Кыргыз Республикасынын Конституциясы жана “Референдумду (бүткүл элдик добуш берүүнү) дайындоо жөнүндө” мыйзам, ошондой эле башка ченемдик-укуктук документтер түзөт.
3. Заманбап маалыматтык жана санарип технологияларын пайдалануу
Референдумдун жүрүшүндө Кыргыз Республикасынын Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча борбордук комиссиясынын маалыматтык тутумдары жана кызматтары пайдаланылды, анын максаты референдум мезгилинде маалыматтык процесстерди жүзөгө ашыруу болгон.
Добуш берүү учурунда шайлоочуну биометрикалык жеке маалыматтары боюнча идентификациялоо жана автоматтык түрдө эсептөөчү урналарды колдонуу менен добуш берүүнүн жыйынтыктарын БШКнын серверине тезинен жөнөтүү үчүн (ACУ) колдонулду. Шайлоо участкалары автоматташтырылган эсептөө урналары менен керектүү саны менен камсыз болушту. Атап айтканда, добуш берүү бөлмөлөрү байкоочулар тарабынан байкап көзөмөлдөө үчүн атайын шаймандар (кабиналар, мониторлор, үкөктөр) менен жабдылган. Ошол эле учурда, референдумда добуш берүү үчүн аймактык комиссияларда жайгашкан 2483 даана АСУ колдонулган.
Кыргыз Республикасынын Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча борбордук комиссиясынын (БШК) сайтында (shailoo.gov.kg) БШКнын ишмердүүлүгү ар тараптуу чагылдырылып, референдумдун жүрүшү жөнүндө толук маалымат берилди.
"Тизме" мамлекеттик порталында (tizme.gov.kg) шайлоо участоктору, райондор, шаарлар жана жалпы республика боюнча шайлоочулардын тизмелери жөнүндө маалыматтар электрондук форматта жайгаштырылган.
"Шайлоочуларды каттоонун бирдиктүү тутуму" маалыматтык тутуму Кыргыз Республикасынын жарандарынын жалпы шайлоо укугуна катышуу үчүн шайлоо укуктарынын кепилдиктерин камсыз кылды.
Кол менен саноо протоколдорун, ACУ чектерин жана биометрикалык идентификацияны карап чыгуу үчүн веб-ресурста кол менен эсептөө протоколдорунун сканерден өткөрүлгөн нускалары, шайлоочулардын идентификациялык баштапкы жана акыркы отчеттору, ошондой эле АШКларда жана УШКларда автоматтык түрдө шайлоо үкөктөрүн чагылдырылып турду.
БШКнын сайтындагы "Даттануулардын жана кайрылуулардын реестринде" добуш берүү учурунда келип түшкөн бардык арыздар жана даттануулар, аларды шайлоо комиссиялары жана соттору тарабынан кароонун натыйжалары жөнүндө маалыматтар арыздардын жана даттануулардын өзүлөрүнүн сканерленген көчүрмөлөрүн көрсөтүү менен, чечимдер жана сот актылары онлайн режиминде жайгаштырылды.
Шайлоо участкасынын номерин уюлдук телефондор аркылуу билдирүүлөрдү жөнөтүү мүмкүн болгон текшерүү үчүн жалпы портал иштелип чыгып, ошондой эле социалдык тармактар жана мобилдик тиркемелер аркылуу Кыргыз Республикасынын жарандары шайлоо кампаниясынын жүрүшүн байкап турушту.
4. Добуш берүү учурунда санитардык-эпидемиологиялык коопсуздукту камсыз кылуу
Коронавирустук инфекциянын эпидемиясынын алкагында социалдык-эпидемиологиялык коопсуздук чаралары сакталган, атап айтканда:
-
добуш берүүнүн алдында жана ошол күнү добуш берүүчү жайларды толук дезинфекциялоо жүргүзүлдү;
-
добуш берүүнүн катышуучуларынын ортосунда 1,5-2 метр аралыкты сактоо үчүн белгилер коюлган;
-
добуш берүүчү жайдын кире беришинде добуш берүүнүн бардык катышуучуларынын дене табын текшерүү үчүн аралыктан ченей турган термометр колдонулду;
-
шайлоо участогунун кире беришине тазалоочу каражаттар орнотулган;
-
шайлоо комиссияларынын мүчөлөрү зарыл болгон жеке коргонуу каражаттары менен жабдылган.
5. “Кыргыз Республикасынын Конституциясы жөнүндө” мыйзам долбоору боюнча референдум тууралуу
Кыргыз Республикасынын 2021-жылдын 12-мартындагы №31 мыйзамы менен Кыргыз Республикасынын бардык аймагында 2021-жылдын 11-апрелинде “Кыргыз Республикасынын Конституциясы жөнүндө” КР мыйзам долбоору боюнча референдум (жалпы элдик добуш берүү) дайындалган. Белгиленген мыйзамдын 3-беренеси боюнча добуш берүү үчүн бюллетенге төмөнкүдөй түзүлгөн суроо бекитилген: “Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши тарабынан референдумга (жалпы элдик добуш берүү) чыгарылган “Кыргыз Республикасынын Конституциясы жөнүндө” Кыргыз Республикасынын мыйзамын кабыл алуу:
«макул»;
-
«каршы».
“Кыргыз Республикасынын референдуму жөнүндө” КР конституциялык мыйзамдын 37-беренесинин 3-бөлүгүнө ылайык, референдумдун катышуучуларынын 30 пайызы добуш берүүгө катышса, референдум болду деп эсептелет.
6. Үгүт иштери
Үгүт иштерине катышуу үчүн Кыргыз Республикасынын жарандары референдумга коюлган маселе боюнча "макул" же "каршы" топ түзүүгө укуктуу болушкан. Ошол эле учурда, бул топторго катталуу өтүнүчү менен БШКга кайрылууга мүмкүнчүлүк берилди. Өз кезегинде БШК үгүт тобун 10 күндүн ичинде каттады. Катталгандан кийин, демилгелүү топ "макул" тобу жана "каршы" тобу каржы маселелери боюнча ыйгарым укуктуу өкүлдөрдү дайындады. Ыйгарым укуктуу өкүлдөр каттоодон өткөндөн кийин, демилгечи топ "макул" тобу, "каршы" тобу референдум өнөктүгүндө үгүттөөнү баштоо үчүн каржылоо боюнча өз фонддорун түзүштү.
Ошентип, Кыргыз Республикасынын Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча борбордук комиссиясына “макул” жана “каршы” үгүт топторун каттоого 15 арыз келип түшкөн. БШК 15 үгүт топту каттады: "макул" - 12 үгүт топ жана "каршы" - 3 үгүт топ.
Референдумга коюлган маселе боюнча үгүт иштери добуш берүү күнүнө 24 саат калганда аяктады.
Референдум боюнча үгүт иштери жүргүзүлдү:
- телерадиоберүү уюмдарынын каналдарында жана мезгилдүү басма сөз беттеринде;
- колдонуудагы мыйзамдарга ылайык массалык иш-чараларды (чогулуштар, жолугушуулар, коомдук дебаттар жана талкуулар, митингдер, демонстрациялар, көчө жүрүштөрү) өткөрүү менен;
- басылма, аудиовизуалдык жана башка үгүт материалдарын өндүрүү жана жайылтуу аркылуу.
Ошол эле учурда, телерадио уюмдары жана басма сөз каражаттары референдумга коюлган маселе боюнча үгүт жүргүзүү үчүн "макул" жана "каршы" топторуна бирдей шарттарды түзүштү.
Ошондой эле "макул" тобу жана "каршы" тобу аларга мамлекеттик телерадио уюмдарынын каналдарында акысыз эфирдик убакыт берүүгө укуктуу болушкан.
Мындан тышкары, референдумдун катышуучуларына маалымат берүү максатында, Кыргыз Республикасынын БШКсы Кыргыз Республикасынын Конституциясынын долбоорун "Эркин-Тоо" гезитине 1100000 нуска менен чыгарды жана "Кыргыз Республикасынын Конституциясы жөнүндө" Кыргыз Республикасынын мыйзам долбоорун БШКнын расмий сайтында жарыяланды.
7. Мүмкүнчүлүгү чектелген шайлоочулар үчүн шарттар
Кыргыз Республикасынын бүткүл аймагында ден-соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдардын бардык конституциялык укуктарын бирдей жана эркин жүзөгө ашыруу үчүн тиешелүү шарттар жана мүмкүнчүлүктөр түзүлдү.
Борбордук шайлоо комиссиясы ден соолугунан кемтилгеси бар адамдардын шайлоо укуктарын камсыз кылуу боюнча олуттуу иштерди жүргүздү, атап айтканда 2015-жылдан бери бюллетендерди Брайль шрифти менен басып чыгаруу практикаланып, атайын форматтарды колдонуу менен маалыматтык материалдар даярдалды.
Шайлоо участогунун кире беришиндеги мүмкүнчүлүгү чектелген жарандар үчүн шайлоо комиссияларынын мүчөлөрүнө жардам берүү үчүн "чакыруу кнопкасы" табличкалары жасалган.
Жергиликтүү бийлик органдары шайлоо участкаларынын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу боюнча чараларды көрүштү - УШКлардын 83,4% пандустар менен жабдылган, ар бир участкадагы майыптардын муктаждыктары эске алынып, алардын добуш берүүгө катышуусун камсыз кылуу чаралары көрүлүп жатат. Муктаждыктар картасына ылайык, майыптыгы бар шайлоочулардын жалпы саны 18465 адамды түзөт.
Кыргыз Республикасынын Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча борбордук комиссиясы ден-соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү шайлоочулардын шайлоо укуктарын камсыз кылуунун алкагында Кыргыз Республикасынын Конституциясынын долбоорун Брайл шрифти менен өтмө жоболор менен жарыялады. Бардык нускалар майыптар менен иштеген уюмдарга таратылды.
8. Референдумга даярдык көрүү иштери
2483 шайлоо участкаларында референдум өткөрүү үчүн тийиштүү иштер жүргүзүлдү, ошондой эле Кыргыз Республикасынын чегинен тышкары жашаган же жайгашкан Кыргызстандын жарандарынын шайлоо укуктарын камсыз кылуу максатында, чет өлкөлөрдө 48 шайлоо участкалары түзүлдү.
Шайлоо комиссиялары референдум өткөрүү үчүн бардык керектүү шаймандар жана инвентарлар менен жабдылган.
Добуш берүүнү дүйнөнүн 31 өлкөсүнөн келген 10 шайлоо органынан, 10 эл аралык уюмдан жана 16 дипломатиялык миссиядан турган 183 эл аралык байкоочу байкады. Кыргызстандагы референдумду чагылдыруу үчүн чет элдик маалымат каражаттарынын өкүлдөрү дагы аккредитация алышкан.
"Кыргыз Республикасынын референдуму жөнүндө" конституциялык мыйзамдын 14-беренесине ылайык, шайлоочулардын укуктарын жүзөгө ашыруу максатында, ар бир шайлоо участкасына шайлоочулардын тизмеси түзүлдү. Акыркы тизмедеги референдумдун катышуучуларынын саны: 3 606 201 катышуучу, анын ичинен 1 725 849 эркек, 1 880 352 аял же 47,86% жана 52,14% болду.
9. Негизги натыйжалар
Миссия референдум ачык-айкындуулуктун атмосферасында, жарандык коомдун өкүлдөрүнүн активдүү катышуусу жана жарандардын көзкарандысыз жана маалыматтуу тандоосу үчүн ыңгайлуу шарттарды түзгөндүгүн белгилейт.
Миссия "Кыргыз Республикасынын Конституциясы жөнүндө" мыйзамдын долбоору боюнча референдум колдонуудагы мыйзамдарга жана Кыргыз Республикасынын эл аралык милдеттенмелерине ылайык өткөндүгүн билдирди.
Миссия “Кыргыз Республикасынын Конституциясы жөнүндө” мыйзамдын долбоору боюнча референдумду ачык, эркин жана мыйзамдуу деп тааныйт.
Миссия “Кыргыз Республикасынын Конституциясы жөнүндө” мыйзамдын долбоору боюнча референдум Кыргыз Республикасында демократиялык процесстерди андан ары өнүктүрүүгө жасалган маанилүү кадам болгонун белгилейт.
Шанхай Кызматташтык Уюмунун байкоочулар миссиясы Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча борбордук комиссиясына жана Кыргызстандын башка мекемелерине ШКУнун байкоочуларынын ишин аларга жүктөлгөн милдеттерге ылайык камсыздоодо көрсөткөн жардамы үчүн ыраазычылык билдирет.
Миссия Кыргыз Республикасынын элин референдумдун ийгиликтүү өтүшү менен куттуктайт жана көзкарандысыздыкты жана суверендүүлүктү чыңдоо жана туруктуу социалдык-экономикалык өнүгүү багытын жүзөгө ашырууда мындан аркы ийгиликтерди каалайт.
Шанхай Кызматташтык Уюмунан байкоочулардын миссиясы
11-апрель, 2021-жыл
